Luật và văn minh

Trong một buổi chia sẻ về chuyên đề kiến trúc với anh em tourleader của Vietravel vào khoảng giữa năm 2019, khi đề cập đến thánh đường Hagia Sophia, công trình vĩ đại của kiến trúc Byzantine do hoàng đế La Mã Justinian I cho xây dựng vào thế kỷ thứ 6AD, tôi chợt thoáng nhớ đến một đóng góp to loớn khác của Ngài cho nền văn minh của nhân loại. Đó là việc Ngài đã tạo ra bộ giáo luật đầu tiên của La Mã để đến ngày nay đã trở thành là nền tảng cho hệ thống pháp luật hiện đại ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Lược sử của luật

Điểm qua vài cột mốc trong lịch sử cổ đại những bộ luật cổ xưa nhất xuất phát từ các nền văn minh Lưỡng Hà, về sau có những cột mốc quan trọng trong ngành luật của thế giới.

  • Thế kỷ 18 TCN: Bộ luật Hammurabi
  • Thế kỷ 14 TCN: Bộ luật của Moses
  • Thế kỷ 6 SCN: Bộ luật La Mã ra đời (Civil Law)
  • Thế kỷ 12 SCN: Bộ luật nước Anh ra đời (Common Law)

Cột đá của vua Hammurabi

Nền văn minh Lưỡng Hà với những đô thị (city-state) xuất hiện sớm nhất cũng là nơi người ta phát hiện ra dấu tích của những bộ luật được ghi chép bằng chữ viết cổ xưa nhất, đó là bộ luật Urukagina (2350 BC), bộ luật Ur-Nammu (2050 BC), bộ luật Lipit-Ishtar (1934 BC), bộ luật Eshnunna (1800 BC) và Bộ luật Hammurabi (1760 BC).

Các bộ luật thành văn này sử dụng loại chữ cuneiform đặc trưng của văn minh Lưỡng Hà nhưng trừ bộ luật của Hammurabi được khắc trên đá còn tìm được bản nguyên vẹn, tất cả các bộ luật khác đều khắc trên đất sét nung vì thế hầu như đã bị tiêu hủy chỉ còn những mảnh vỡ rời rạc.

Bộ luật của vua Hammurabi của đế quốc Babylon được coi là biểu tượng chung của nền văn minh Lưỡng Hà và cũng là một tác phẩm về văn học, một tài liệu ghi chép chi tiết cuộc sống của Lưỡng Hà trước khi có Thánh kinh. Bộ luật được khắc trên cột đá basalt cao 2,25m phần thân chi chít văn tự, phần đầu cột được chạm khắc thành một phù điêu mô tả đức vua Hammurabi diện kiến thần mặt trời Shamash, vị thần của ánh sáng và công lý.

Cột bia đá này theo một số nguồn tài liệu thì ban đầu được Hammurabi dựng ở Sippar, đến TK12 TCN thì được một vị hoàng tử xứ Elam đem đến Susa. Sau nhiều thế kỷ bị chôn vùi cột đá này được phát hiện vào năm 1902 và ngày nay được lưu giữ tại bảo tàng Louvre, Paris. Nội dung văn bia được viết bằng chữ Akkadian và chia thành ba phần:

  • Phần đầu ca ngợi đức vua Hammurabi với vai trò là “người bảo vệ kẻ yếu và bị áp bức” cùng với những câu chuyện lập quốc và những chiến thắng của Ngài.
  • Phần hai nói ca ngợi công lao của nhà vua trong việc xây dựng bộ luật và giá trị vĩnh hằng của bộ luật.
  • Phần ba chứa đựng gần 300 điều luật và các phán quyết hay hình phạt đối với sinh hoạt hàng ngày trong vương quốc Babylon.

Được bố cục theo từng chương dành cho dân luật và hình luật, nội dung văn bia đề cập đến các chủ đề bao gồm gia đình, nô lệ, nghề nghiệp, thương mại, nông nghiệp, quản lý hành chính, kinh tế. Chương dài nhất liên quan đến gia đình vốn là nhân tố nền tảng trong tổ chức xã hội của Babylon. Chương này đề cập đến việc cưới hỏi, ly hôn, ngoại tình, loạn luân, trẻ em, nhận con nuôi, thừa kế, và trách nhiệm của người chăm trẻ. Mặt trái của nhiều vấn đề đã được nêu ra cho thấy nhà vua Hammurabi đã có sự quan sát vô cùng sâu sắc đối với xã hội của Ngài.


Roman Law

Một trong những nỗ lực của hoàng đế Justinian I trong tham vọng phục hưng đế quốc La Mã là xây dựng bộ giáo luật đầu tiên của đế quốc (Corpus Juris Civilis ). Gọi là bộ giáo luật vì nội dung có bốn phần:

  • Codex: là phần tập hợp những điều luật cụ thể từ trước,
  • Digesta: là phần sưu tập các công trình nghiên cứu về luật của các nhà thông thái,
  • Institutiones: là phần về kiến thức giáo khoa luật học,
  • Novellae: cuối cùng là phần dành cho những điều luật mới có từ sau năm 534.

Ban đầu bộ luật này dùng tiếng La tinh nhưng đến thế kỷ thứ 7 thì được chuyển sang tiếng Hy Lạp vốn là ngôn ngữ chính thống của Byzantine.

Bộ luật của Justinian Đại đế thường được gọi là Roman Law đã trở thành nền tảng luật học của các nước châu âu lục địa bao gồm Ý, Pháp, Đức v.v. trong suốt các thế kỷ qua cho tới tận ngày nay. Ngành luật thế giới ngày nay gọi hệ thống luật ấy là “civil law” để phân biệt với “common law” của Ăng Lê, các nước Commonwealth và Hoa Kỳ.

Justinian the Great vs Henry II of England.

Common Law

Khác với civil law với những điều luật dựa trên cơ sở nghiên cứu hàn lâm, common law lại xuất phát tập tục của người Anglo-Saxon với những tiền lệ trong dân gian về cách thức phân xử các tranh chấp gọi là “án lệ”. Năm 1154, vua Henry II của nước Anh cho sưu tầm các án lệ chọn lọc ra các phán quyết hợp lý nhất rồi lấy đó để xây dựng bộ luật của mình. Vì bản chất như vậy nên luật dựa trên án lệ được gọi là common law. Hệ thống luật này về sau được nước Anh đưa đến áp dụng ở các thuộc địa nên bây giờ phổ biến ở Mỹ, Canada, Ấn Độ v.v.

Trong hệ thống civil law phán quyết của tòa căn cứ trên các điều luật được xây dựng trên nền tảng lý thuyết chặt chẽ vì vậy vai trò của luật sư khi ấy hầu như chỉ là giải thích các điều luật để áp dụng. Ngược lại trong hệ thống common law nỗi thành viên của bồi thẩm đoàn nhìn nhận đúng sai dựa trên quan điểm cá nhân đối với các tiền lệ (án lệ), vì vậy vai trò tranh tụng của luật sư là rất quan trọng đối với phán quyết cuối cùng. Việt Nam ta hiện nay theo hệ thống civil law.


Vai trò của luật trong nền văn minh của một quốc gia

Trong khảo cổ, các tiêu chí để đánh giá một nền văn minh thường được nêu như sau:

  • Có bộ máy nhà nước với hệ thống luật lệ để nhà nước điều hành xã hội.
  • Có bộ máy tôn giáo dẫn dắt tín ngưỡng của cư dân.
  • Có phân công lao động và hình thành các tầng lớp trong cư dân.
  • Có những thành tựu về khoa học và nghệ thuật.
  • Có hệ thống chữ viết hoặc ký hiệu ghi chép.

Nhìn vào đó ta có thể thấy luật giữ vai trò quan trọng hàng đầu thể hiện trình độ phát triển của một văn minh, các đế quốc có bộ luật phát triển kể trên đều tạo ra được những nền văn minh rực rỡ với những phát minh vĩ đại và những thành tựu trường tồn suốt chiều dài lịch sử loài người.

Trong thời kỳ hiện đại ngày nay nước Mỹ là một ví dụ tốt về vai trò của luật trong việc đưa quốc gia chạm tới những bậc cao văn minh. Nước Mỹ là quốc gia duy nhất có bản Hiến pháp tồn tại 300 năm và đến nay vẫn còn tồn tại, bản hiến pháp ấy là bằng chứng cho một môi trường pháp lý ổn định, một quốc gia thượng tôn pháp luật. Trên nền tảng xã hội thượng tôn pháp luật ấy, người Mỹ đã có nhiều phát minh cho nền văn minh của thế giới hiện đại trong đó kỳ diệu bậc nhất có thể nói ấy là công nghệ kỹ thuật số, thứ ngày ngày hiện diện ngay đầu ngón tay của hàng trăm triệu người trong đó có chúng ta.

“The Signing of the Constitution” by Howard Chandler Christy 1939-1940, depicting George Washington addressing the event.

Bất chấp những mặt trái không thể tránh khỏi, hệ thống luật pháp nhân bản vẫn là yếu tố nổi trội khiến nước Mỹ trở thành quốc gia thống trị thế giới và là xã hội đứng đầu toàn cầu về sức hút với người nhập cư. Đấy chính là sợi dây vô hình giữa luật pháp và văn minh vậy.


Luật cổ của Việt Nam

Hình Thư

Đại Việt Sử ký Toàn thư chép: “Năm 1042, Lý Thái Tông sai quan trung thư san định lệnh, châm chước những điều thời thế thông dụng, xếp thành môn loại, biên rõ điều mục, làm thành riêng quyển Hình thư một triều đại, để cho người xem dễ biết. Sách làm xong, chiếu ban ra cho thi hành. Dân đều lấy làm tiện.”

Trào nhà Lý ban hành bộ Hình thư là bộ luật quốc gia thành văn đầu tiên. Hình thư là một sưu tập luật lệ có tính pháp điển gồm 3 quyển với những điều luật quy định về:

  1. Tổ chức của triều đình,
  2. Hình phạt đối tội phạm,
  3. Mua bán sở hữu đất đai và thuế má.

Quốc Triều Hình Luật

Vua Trần Dụ Tông giao Nguyễn Trung Ngạn và Trương Hán Siêu soạn ra bộ Quốc triều Hình luật bổ sung và điều chỉnh từ bộ luật thời Lý. Bộ máy pháp luật nhà Trần hoàn thiện hơn nhà Lý. Trong triều có Thẩm hình Viện chuyên xử lý hình ngục, có Đăng văn Kiểm pháp Viện để xử lý khiếu kiện.

Lê Triều Hình Luật

Trào vua Lê Thánh Tông cho ban hành bộ Lê triều Hình luật còn gọi là bộ luật Hồng Đức năm 1483 gồm 722 điều, chia thành 12 chương, 6 quyển. Mỗi chương đề cập đến các vấn đề cụ thể thuộc nhiều ngành luật như hành chính, hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, tố tụng.

Hoàng Việt Luật Lệ

Trào vua Gia Long năm 1815 cho ban hành bộ Hoàng Việt Luật lệ còn gọi là bộ luật Gia Long gồm 398 điều, chia thành 22 quyển. Các điều luật được phân chia ra làm 6 nhóm ứng với nhiệm vụ của 6 bộ:

  1. Lại luật: về tổ chức nhà nước và hệ thống quan lại
  2. Hình luật: về tội danh và hình phạt
  3. Hộ luật: về quản lý dân cư và đất đai
  4. Lễ luật: quy định về ngoại giao và nghi lễ cung đình
  5. Binh luật: về tổ chức quân đội và quốc phòng
  6. Công luật: về xây dựng, bảo vệ đê điều, lăng tẩm
Công đường thời nhà Nguyễn.

Ở Việt Nam ta ngày xưa ngoài những bộ hình luật nói trên thì Khổng giáo với hệ thống lễ nghi và triết lý lễ giáo của mình giữ vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của người dân và xã hội.


Những suy nghĩ tản mạn khác

Luật trong công ty

Công ty là một xã hội thu nhỏ, là một nền văn minh thu nhỏ. Công ty càng to thì càng phải định hình được hệ thống cơ cấu qui trình qui định thì mới tạo ra được cấu trúc rường cột vững chắc. Ngày trẻ mình hay đề cao những khía cạnh cá nhân, nhưng càng lớn mới càng thấm thía như thế là không hiểu chuyện.

Chúng ta nếu muốn thăng tiến hãy biết tuân thủ các nội qui qui định của công ty, và cũng đừng phàn nàn là sao công ty có quá nhiều qui trình thủ tục. Cứ tuân thủ trước đã, rồi góp ý từ từ cái nào rườm rà thì gọt giũa cho đến khi hợp lý.

Luật trong gia đình

Tương tự như vậy, gia đình dòng tộc cũng là những xã hội thu nhỏ, có lớp lang, tôn ti, gia phong, nề nếp. Khi cãi vã ai cũng nghĩ mình đúng, vì vậy giả tỷ là vợ với chồng hay cha mẹ với con cái muốn hòa thuận bền lâu, cũng cần có những giao kèo về cách cư xử. Giao kèo càng nhiều vấn đề càng tốt, càng cụ thể càng tốt, càng công bằng thẳng thắn càng tốt, như thế để ai cũng biết rõ đâu là sái đâu là phải mà phân định chừng mực.

Luật đối với bản thân

Hai chữ “kỷ luật” nghe quen tai đến mức chả cần hiểu nó nghĩa là gì, đại khái ai giờ giấc hành vi nghiêm túc thì mình bảo là người ấy kỷ luật, hay ai làm gì bậy thì hình phạt dành cho họ gọi là kỷ luật.

Lúc rỗi hơi như lúc này nghĩ lại, “kỷ” là bản thân mình, “kỷ luật” đơn giản là luật của bản thân mình. Thế thì xâu chuỗi lại, xã hội cần luật để văn minh, quốc gia cần luật để hùng cường, công ty cần luật để phát đạt, gia đình cần luật để ấm yên, vậy thì bản thân cũng phải có luật lệ thì mới vững vàng thịnh vượng.

Người ta nói “thói quen tạo tính cách, tính cách tạo số phận”, phải là người có kỷ luật mới có khả năng kiểm soát thói quen của mình để rồi mới có cơ đồ vững chắc, chứ còn người buông thả nhất định chỉ có lụn bại.

Đức tin

Kỷ luật là cần thiết nhưng thực hành kỷ luật đòi hỏi rất nhiều nghị lực vì tự gò bó mình, tự vượt lên bản thân mình là những điều khó làm nhất trên đời, ngay cả một người mạnh mẽ tự tin cũng chưa chắc đã có đủ nghị lực để thực hành kỷ luật. Thế nhưng chỉ cần một người bình thường nhưng có một đức tin đủ mạnh là sẽ có đủ ý chí để vượt lên chính mình, dù đó là tin vào Phật hay Chúa hay bất cứ một đấng bề trên nào khác.

Khi có đức tin bất cứ việc khó nào cũng chỉ là một thử thách để vượt qua, người ta bước vào thử thách ấy với tâm trạng điềm tĩnh và niềm lạc quan, người ta có thể thực hành kỷ luật một cách tự giác nhẹ nhàng mà không hề cảm thấy bị gò bó chịu đựng.

Thật là may mắn cho những ai có đức tin vì họ không bao giờ cô đơn, họ luôn có một sức mạnh mà người thường không có được. Để có những bước chân vững chắc trong cuộc sống này, mỗi người hãy tôn trọng tất cả những giao ước với mọi người xung quanh mình, tôn trọng giao ước của mình với chính mình, và hãy xây dựng cho mình một đức tin vào nhân quả và những điều tốt đẹp.

Kết

Luật vốn được coi là một nội dung khô khan ít hấp dẫn so với các ngành khoa học nghệ thuật khác, nếu không hiểu thì sẽ không ngờ được luật lại giữ vai trò vô cùng lớn lao trong trình độ phát triển của các nền văn minh. Ở Việt Nam ta sự giáo dục về luật rất kém, do nặng về nhuộm màu tư tưởng nên xa rời thực tế xã hội, dẫn đến ý thức của người dân bé lớn diện chung yếu kém.

Với một tourleader thì hiểu biết về luật giúp họ thêm một hướng để tiếp cận với các nền văn minh ở các quốc gia mà họ dẫn đoàn đến, còn với tất cả mọi người khác thì sự hiểu biết về luật sẽ giúp họ làm cho cộng đồng họ sinh sống trở nên trật tự hơn. Rõ là nếu thiếu hiểu biết về luật thì chúng ta sẽ là người kém văn minh hơn so với xã hội mà chúng ta đang sinh sống.


Spread the love

Bình luận

Your email address will not be published.