Giao thoa Tây-Tàu-Ta trong gốm Biên Hòa

| Các bài viết về gốm Biên Hòa ít đề cập ngọn ngành về sợi dây liên hệ của một dòng gốm Hoa và một dòng gốm Pháp đã tạo nên sự đặc sắc cho dòng gốm Biên Hòa, tôi chép ngắn gọn vài ý chính xoay quanh chuyện này.

Lưu ý, chỗ nào tôi đánh dấu (*) nghĩa là có ảnh minh họa ở gallery cuối bài.

Directeurs de l’Ecole d’Art Indigène de Bienhoa 1924
Directeurs de l’Ecole d’Art Indigène de Bienhoa 1924

Gốm Biên Hòa được vinh danh lần đầu tiên ở Marseille năm 1922 (L’Exposition coloniale de Marseille) sau đó liên tục được đoạt danh hiệu ở nhiều cuộc triển lãm khác trên thế giới. Hai đặc điểm quan trọng nhất của gốm Biên Hòa:
– Kỹ thuật khắc chìm tô men.
– Màu men đồng trổ bông.

Từ Thạch loan đến Biên Hòa

Thạch Loan trấn nằm trong tỉnh Phật Sơn, nghề gốm ở đây có từ hàng ngàn năm trước và thịnh vượng vào đời Đường đời Tống. Thợ gốm xứ này từ xưa đã sử dụng kỹ thuật khắc chìm tô men (*) để tạo hoa văn trên cốt gốm, ấy là khắc hoa văn rồi lấy cây cọ chấm men tô lên, khác biệt với lối dùng cọ chấm màu vẽ hoa văn xong cái bình rồi nhúng nguyên cái bình vào men (như ở gốm Lái Thiêu sau này). Độc đáo bậc nhất của Thạch Loan phải kể đến các thể loại hình tượng người tượng vật được thể hiện vô cùng sống động, đường nét tinh xảo, màu men rực rỡ (*).

Ceramic art on top of Thien Hau Temple, Saigon
Điêu khắc tinh xảo của gốm Cây Mai trên nóc chùa bà Thiên Hậu, Sài Gòn.

Đến TK17 theo chân dòng người Hoa nhà Minh xin tỵ nạn thợ gốm Thạch Loan mới đến Cù lao Phố, rồi đến TK18 do chạy Tây Sơn mà dạt về Chợ Lớn lập làng gốm Cây Mai và đem theo tinh hoa cổ truyền của mình về Cây Mai. Đến đầu TK20 do hết đất nên thợ gốm Cây Mai rời Chợ Lớn, đem nghề gốm về lập làng trở lại ở vùng ven sông Đồng Nai.

Cũng vào đầu TK20 trong khi những món đồ gốm dân gian của vùng Đồng Nai vẫn dùng những màu men truyền thống của Cây Mai thì những nghệ nhân người Pháp ở trường mỹ nghệ Biên Hòa chế ra loại men mới áp dụng cho các sản phẩm của trường. Men ấy được gọi là men đồng trổ bông, tiếng tây là Vert de Bien Hoa. Từ đó cái tên gốm Biên Hòa có phần lớn ám chỉ dòng gốm của trường mỹ nghệ Biên Hòa.

Vert de Bien Hoa owned by Dinh Cong Viet Khoi
Chiếc bát Biên Hòa với màu men đồng trổ bông cực đẹp của anh Đinh Công Việt Khôi, cán bộ Trường cao đẳng Mỹ thuật trang trí Ðồng Nai.

Màu áo mới từ Limogues

Xứ Limoges ở Tây Nam nước Pháp khởi đầu bằng nghề làm men dùng để chế tác các món đồ mỹ thuật tinh xảo bằng đồng chạm chìm theo lối champlevé (*) thịnh hành vào TK12 thời nghệ thuật Gothic. Đến TK18 người ta phát hiện ra mỏ kaolin ở gần Limoges, khi ấy các lò gốm mới mọc lên học theo cách làm hàng sứ của Trung Hoa, sứ trắng rất cứng nung ở nhiệt độ cao mà phải có kaolin mới làm được. Kết hợp với sự tinh xảo về men, Limoges trở thành dòng gốm sứ thượng hạng của châu Âu.

Trong các màu men của Limoges, tôi đặc biệt lưu ý lại men giả đá lapis có màu xanh dương thẫm và có các đốm vàng li ti, nhìn cái là thấy ngờ ngợ với các đốm đồng trổ bông trong men Vert de Bien Hoa.

Màu men giả đá lapis của Limogues
Màu men giả đá lapis của Limogues

Ông Đồng bà Gốm

Đầu TK20 hai vợ chồng Robert và Mariette Balick dẫn dắt trường Mỹ nghệ Biên Hòa. Ông Balick thì học ở trường Mỹ thuật Trang trí Paris phụ trách khoa đúc đồng, bà Balick thì học ở trường gốm Limoges nên phụ trách khoa gốm. Sẵn mạt đồng bên khoa đúc đồng của chồng cộng với ảnh hưởng từ màu men giả đá lapis nên bà Balick cố tìm tòi và cuối cùng bà thành công tạo ra loại men mới bằng cách cho mạt đồng vào men truyền thống và nung cho mạt đồng nở bung ra lấp lánh và người ta gọi đó là đồng trổ bông.

Mạt đồng nở bung rất đẹp trên một chiếc bình trưng bày tại Bảo tàng Mỹ Thuật Sài Gòn.
Mạt đồng nở bung rất đẹp trên một chiếc bình trưng bày tại Bảo tàng Mỹ Thuật Sài Gòn.

Kết

Thạch Loan, Cây Mai, Biên Hòa ấy là một gia đình với ba thế hệ tiếp nối, và Limoges đem đến một tấm áo mới cho gia đình ấy. Dù sau này Bình Dương hay Bát Tràng cũng sản xuất các sản phẩm y chang, nhưng các sản phẩm ấy vẫn mang phong cách Biên Hòa và được gọi là dòng gốm Biên Hòa, như phở Hà nội hay bún bò Huế vậy, dù có nấu ở trong Sài Gòn thì vẫn gọi là phở Hà Nội và bún bò Huế. Tuy gốm Biên Hòa không phải là thuần Việt nhưng ngày nay trong cái quan niệm thế giới phẳng thì sự giao thoa Tây – Tàu – Ta ấy cũng là thú vị và đáng quý.

Một người hâm mộ dưới bức tranh gốm trong nhà bảo tàng tại Biên Hòa tháng 3/2018.

Gallery

Dưới đây là bộ sưu tập ảnh minh họa, bạn đọc có thể bấm vào để phóng to hình ảnh.


Các bài viết khác

Daylight Saving Time (DST)

Daylight Saving Time (DST) là giờ mùa hè thông thường đi sớm hơn giờ mùa đông 1 tiếng, và được áp dụng ở một số nước ôn đới có ngày

“Short connection” nỗi ám ảnh của Tourleader

Short Connection là tình huống xảy ra khi TL bay nối chuyến, và thời gian giữa giờ đáp (sta) của chuyến đầu và giờ cất cánh (std) của chuyến nối

Vài cột mốc trong lịch sử pháp luật thế giới

Trong một buổi chia sẻ về chuyên đề kiến trúc với anh em tourleader của Vietravel vào khoảng giữa năm 2019, tôi có đề cập đến công trình vĩ đại

Những điều kỳ diệu của “Tỷ lệ vàng”

Tỷ lệ vàng trong tự nhiên "Tỷ lệ vàng" là cái tên người ta dùng để gọi một quy luật về tương quan tỷ lệ bí ẩn mà thế giới

Giao thoa Tây-Tàu-Ta trong gốm Biên Hòa

| Các bài viết về gốm Biên Hòa ít đề cập ngọn ngành về sợi dây liên hệ của một dòng gốm Hoa và một dòng gốm Pháp đã tạo

5 kiểu vòm cửa thông dụng tourleader cần biết

Có rất nhiều thể loại vòm, vòm tròn vòm méo vòm nhọn v.v. ở đây tôi tạm ghi chép ngắn về 5 loại vòm thường gặp nhất trên các tour

Cà phê vợt – Sock brewing

Chuyện guide ít kể ở Cheo Leo Anh Tây cầm ly cà phê đen quánh lên nhấp một ngụm rồi lè lưỡi nhăn mặt như khỉ ăn chanh: “Vietnamese coffee

Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng ở Jerusalem, và Phật Quan Âm Tống Tử ở chùa Mía TK17.

Quan Âm Tống Tử chính là Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng

| Sự giống nhau không thể phủ nhận giữa hình ảnh Quan Âm Tống Tử với hình ảnh Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng (Madonna and Child) buộc người ta

Album: Nhà thờ Nam Định

Không thể tưởng tượng được ngày xưa ở Nam Định giáo dân đã xây những ngôi nhà thờ đẹp đến như vậy. Qui mô tuy không to như nhà thờ

Chuột lang là món ăn có từ thời Inca.

Vài món dân dã không thể quên ở Cusco

Ceviche | Ceviche là món cá sống vắt chanh trộn với hành và xà lách, món này cũng được coi là quốc hồn quốc tuý của Peru. Thông thường họ

Tản mạn về dãy Andes

Cách biển 750 km và nằm ở độ cao 3.380 m, những thửa ruộng muối rải trắng sườn núi ở Maras không khỏi khiến người ta phải thắc mắc muối

Llama, Alpaca, Guanaco và Vicuña

The Great Interchange Những loài lạc đà cổ xưa nhất thuộc họ Camelidae xuất hiện ở Bắc Mỹ vào khoảng 40-50 triệu năm trước rồi dần dần di trú đến

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published.